Sonradan Fark Edilenler

Prof. Dr. Erol KÖKTÜRK

(Harita Y. Müh.)

Öngörememenin,

önlem alamamanın ve

geç kalmanın

ardından gelen insan davranışları üzerine

İnsanın sonradan fark ettikleri oluyor: Bazen bir insanı, bazen bir davranışı, bazen yaşanan bir olayın gerçek anlamını... Bazen de kendi yaptıklarını, yapmadıklarını, söylediklerini, söylemediklerini...

Yaşarken üzerinde durmadığımız, önemsemediğimiz, hatta farkında olduğumuzu sandığımız bazı şeyleri zaman geçtikten sonra yeniden değerlendirebiliyoruz. O gün anlamlandıramadığımız ayrıntılar bir araya geliyor. Birbirinden bağımsız sandığımız olaylar arasında bağlantılar kuruyoruz. Önemsiz bulduğumuz işaretler yeni bir anlam kazanıyor.

Ve şimşek çakıyor…

O, anlık aydınlanmada, kendimize şu soruyu soruyoruz: Ben bunu nasıl görememişim?

Aslında çoğu zaman gördüklerimiz de oluyor. Bir şeylerin yolunda gitmediğini seziyoruz. Bazı davranışların değiştiğini, bazı ilişkilerin aşındığını, bazı kararların yanlış sonuçlara doğru ilerlediğini fark ediyoruz. Hatta zaman zaman olacakları da kestirebiliyoruz. Ama bütün bunları bir sonuca bağlamak, gereğini yapmak, gerektiğinde alışkanlıklarımızı ve tercihlerimizi değiştirmek konusunda aynı başarıyı gösteremiyoruz.

Demek ki bazı olaylarda görmek, fark etmek; fark etmek, anlamak; anlamak, kabullenmek; kabullenmek de gereğini yapmak demek değil. İnsan, bütün bunların arasındaki uzaklıkları aşabildiği ölçüde yol alıyor.

Bunların her biri ayrı bir sorun. Üstelik birindeki eksiklik diğerini de etkiliyor. Görmediğimiz bir şeyin anlamını kavrayamayız. Anlamadığımız bir şey için önlem alamayız. Anlamamıza karşın kabullenmediğimiz bir gerçek karşısında ise çoğu zaman hareketsiz kalırız.

Ama asıl ilginç olan, bazen bütün bunları yaşamamıza karşın yine de gerekeni yapmamamız.

Neden?

İnsanın öngörü sorununu yalnızca bilgi eksikliğiyle açıklamak olanaklı değil. Her şeyi bilmek, her gelişmeyi önceden kestirmek, gelecekteki bütün olasılıkları hesaplamak elbette olanaklı değil. Gelecek belirsizliklerle dolu. Beklenmedik gelişmeler, öngörülemeyen değişiklikler ve insan istencinin dışında gerçekleşen olaylar var.

Ancak her şey de birdenbire ortaya çıkmıyor. Bazı gelişmelerin öncesinde işaretler bulunuyor. Bir davranışın değişmesi, bir sorunun giderek büyümesi, bir ilişkinin bozulması, bir kurumun işlevini yitirmesi çoğu zaman uzun bir sürecin sonunda gerçekleşiyor. Bütün bunların kendilerine özgü belirtileri var.

İnsan bunları neden zamanında değerlendiremiyor?

Yoksa değerlendirmek mi istemiyor?

Bence üzerinde durulması gereken önemli ayrımlardan biri bu.

Çünkü bazen öngöremiyoruz; bazen de öngörmek istemiyoruz. Bazen bir tehlikeyi göremiyoruz; bazen görüyoruz, ama gerçekleşeceğine inanmak istemiyoruz. Bazen de gerçekleşebileceğini biliyoruz, ama bunun gerektirdiği değişiklikleri yapmaya yanaşmıyoruz.

Öngörememek bir eksiklik olabilir. Ama öngörülmesine karşın önlem almamak, başka bir soruna işaret ediyor.

İnsan bazen kendi gerçekleriyle karşılaşmamak için onları ertelemeyi tercih ediyor. Bir sorunun varlığını kabul etmek, çözüm aramayı; yanlış bir karar verdiğini kabul etmek, o kararın sonuçlarıyla yüzleşmeyi; bir ilişkinin kötüye gittiğini görmek, o ilişki için sorumluluk üstlenmeyi gerektiriyor.

Bunlar kolay şeyler değil.

Üstelik insanın var olan durumdan sağladığı yararlar, değişmesi gerektiğini bilmesine karşın değişmemesine neden olabiliyor. Alışkanlıklar, çıkarlar, korkular, beklentiler ve konfor alanları gerçeğin önüne geçebiliyor.

İnsan bazen doğruyu bilmediği için değil, doğruyu uygulamanın bedelini ödemek istemediği için yanlışta ısrar ediyor.

Belki de bazı gerçekleri zamanında fark edemememizin nedeni, onların gerektirdiği davranışlardan kaçınmamızdır.

*****

İnsan, henüz gerçekleşmemiş bir tehlike için bugünden önlem almakta neden zorlanıyor?

Çünkü önlem almak, çoğu zaman henüz yaşanmamış bir kayıp için bugünden bir bedel ödemeyi gerektirebilir. Oysa önlem almamanın bedeli henüz görünür değildir. İnsan, gerçekleşmemiş bir zararın ağırlığını yeterince hissedemeyebilir. Bugünkü rahatlığını, gelecekte karşılaşabileceği bir riskten daha önemli görebilir.

Bir ilişkiyi düşünelim. Sorunlar ortaya çıkmaya başlamıştır. Taraflar bazı şeylerin değiştiğini fark etmektedir. Konuşulması, çözülmesi, belki de bazı alışkanlıkların terk edilmesi gerekmektedir. Ama kimse ilk adımı atmaz. Herkes diğerinin değişmesini bekler. Sorun konuşulmadan ortadan kalkacağı sanılır.

Sonunda ilişki kopar.

Bu kez geçmişe dönüp bakılır. Hangi davranışın ne zaman değiştiği, hangi sözün hangi anlama geldiği, hangi fırsatın nasıl kaçırıldığı anımsanır.

Oysa bunların önemli bir bölümü yaşanırken de görülebilirdi.

Benzer durumları ekonomik tercihlerde, iş ilişkilerinde, kurumsal yapılarda ve toplumsal yaşamda da görüyoruz. Sorunlar çoğu zaman birikerek büyüyor. Birikimin kendisi de bir süreç. Ancak insanlar sonuç ortaya çıkıncaya kadar bu sürecin gerektirdiği önlemleri almakta isteksiz davranabiliyor.

Bazen de sorun biliniyor, ama çözümün maliyeti, sorunun yaratacağı zarardan daha ağırmış gibi değerlendiriliyor.

İşte burada insanın kısa erimli çıkarlarıyla uzun erimli çıkarları arasındaki çelişki ortaya çıkıyor. Bugün kazanacağını düşündüğü şeyi korumak için yarın yitireceklerini göze alabiliyor.

Sonra yitirdiklerini hesaplamaya başlıyor.

Önlem almanın maliyetini hesaplayan insan, önlem almamanın maliyetini neden aynı ciddiyetle hesaplamıyor?

*****

Bir başka çelişki de bildiklerimizle yaptıklarımız arasında. Buna “söylem-eylem çelişkisi” deniliyor.

Başkalarına ne yapmaları gerektiğini anlatmakta oldukça başarılıyız. Hangi davranışın yanlış olduğunu, hangi kararın sonuçlarının ağır olabileceğini, nasıl önlem alınması gerektiğini kolaylıkla söyleyebiliyoruz. Başkalarının hatalarından ders çıkarmalarını istiyoruz. Onları uyarıyoruz. Hatta bazen aynı hatayı yineledikleri için eleştiriyoruz.

Peki, aynı ölçüyü kendimize uygulayabiliyor muyuz?

Başkalarında kolaylıkla gördüğümüz yanlışları kendimiz yaptığımızda neden başka türlü değerlendiriyoruz? Başkasının ihmali olarak nitelediğimiz bir davranış kendi davranışımız olduğunda neden gerekçeler üretiyoruz? Başkalarının gerçeklerle yüzleşmesini isterken kendi gerçeklerimizden neden kaçıyoruz?

İnsan, genel doğruları kabul etmekte zorlanmıyor. Zorlandığı, bu doğruları kendisi için de geçerli kılmak.

Burada bilgiyle davranış arasındaki uzaklık kadar, insanın kendisini değerlendirme biçimi de önem kazanıyor. İnsan, kendi davranışlarını çoğu zaman niyetleri üzerinden değerlendiriyor. Başkalarının davranışlarını ise sonuçları üzerinden.

Kendisi bir yanlış yaptığında iyi niyetini, koşulların zorluğunu, karşısındaki insanların davranışlarını öne çıkarıyor. Başkası aynı yanlışı yaptığında ise, sorumluluğu doğrudan o kişiye yüklüyor.

Böylece aynı davranış, yapan kişiye göre farklı anlamlar kazanıyor.

Bu, yalnızca bireysel bir çelişki değil. Toplumsal yaşamda da benzerini görüyoruz. Kurumlar, siyasal yapılar ve örgütlenmeler kendi yanlışlarını açıklamak için gerekçeler üretirken, başkalarının yanlışlarına çok daha kolay tanı koyabiliyor. Kendi içlerindeki sorunları koşullara bağlıyor; başkalarının sorunlarını ise kişisel yetersizliklerle açıklıyorlar.

Oysa insanın kendisiyle kurduğu ilişkiyi sorgulamadan başkalarını doğru değerlendirmesi de kolay değil.

Belki de genel doğruların bu kadar çok dile getirilmesine karşın, yaşamımızın bu doğrularla neden yeterince değişmediğini burada aramak gerekiyor.

Bilmek başka, bildiğini uygulamak başka. Başkasına anlatmak başka, kendine uygulamak başka.

*****

Bir de erteleme sorunu var.

Bugün yapmadığımız bir şeyi yarın yapabileceğimizi düşünüyoruz. Bugün konuşmadığımız bir konuyu daha uygun bir zamanda konuşacağımızı, bugün almadığımız önlemi daha sonra alabileceğimizi, bugün değerlendirmediğimiz fırsatın yeniden karşımıza çıkabileceğini varsayıyoruz.

Sanki zaman, bizim karar vermemizi bekliyormuş gibi davranıyoruz.

Oysa zaman beklemiyor.

Biz beklerken de bir şeyler değişiyor: Sorunlar büyüyor, ilişkiler aşınıyor, fırsatlar kayboluyor, seçenekler azalıyor. İnsan hiçbir şey yapmadığını düşünürken bile bir sürecin ilerlemesine katkıda bulunuyor.

Üstelik karar vermemek de bir karar. Beklemek de bir yeğleme. Müdahale etmemek de bir davranış.

Bazen insan, yapmadığı şeylerin sonuçlarını yaptıklarının sonuçlarından daha sonra fark ediyor.

Çünkü yapmadıklarımızın sonuçları hemen görünmeyebiliyor. Bir konuşmayı yapmamak, bir uyarıyı dikkate almamak, bir sorumluluğu üstlenmemek veya yanlış olduğunu bildiğimiz bir davranışa müdahale etmemek başlangıçta bir kayıp yaratmıyor gibi görünebilir.

Ama zaman geçtikçe bunların da birikimli sonuçları ortaya çıkıyor.

Belki de insanın en büyük yanılgılarından biri, yapmadığı şeylerin yaşamını nasıl değiştirdiğini yeterince hesaba katmaması.

*****

Öte yandan fark etmekle kabullenmek arasındaki uzaklık da az değil.

İnsan bazen gerçeği görüyor, ama kabul etmek istemiyor. Çünkü kabul etmek, bugüne kadar yaptıklarını ve savunduklarını da sorgulamasını gerektiriyor. Yanıldığını kabul etmek kolay değil. Üstelik bu yanılgıyla uzun süre yaşamışsa, hele hele ona emek vermişse, başkalarını da inandırmışsa...

Bu durumda insan gerçeği değiştiremese bile onunla kurduğu ilişkiyi değiştirmeye çalışıyor. Kendisine açıklamalarda buluyor. Koşulları, başkalarını, zamanı, şanssızlığı suçluyor.

Böylece gerçeği görmüş oluyor, ama onunla yüzleşmiş olmuyor.

Bazen de yüzleşiyor, ama gereğini yapamıyor.

Burada bir başka sorun ortaya çıkıyor: Cesaret ve irade.

İnsan, doğru olduğunu düşündüğü bir şeyi neden yapamaz? Yanlış olduğunu bildiği bir davranışı neden sürdürür? Sonuçlarını kestirdiği bir gelişmeye neden müdahale etmez? Korkuları mı ağır basar? Çıkarları mı? Alışkanlıkları mı? Yoksa değiştirmek istediği şeyin yerine ne koyacağını bilememesi mi?

Bunların hepsi etkili olabilir.

Ama şunu da düşünmek gerekiyor: İnsan, her zaman kendi davranışlarının sonuçlarını kontrol edemeyebilir. Ancak davranışları karşısındaki tutumundan sorumludur. Bir tehlikeyi önleyememek başka, önlenebilecek bir tehlike karşısında hiçbir şey yapmamak başka.

Bazen insanın sorumluluğu, sonucu değiştirebilmesinden değil, değiştirebilmek için ne yaptığından ya da ne yapmadığından kaynaklanır.

Bu nedenle her geç kalışı bilgi eksikliğiyle açıklamak olanaklı değil. Kimi geç kalışlar cesaret eksikliğinden, kimi irade yetersizliğinden, kimi çıkar hesaplarından, kimi de sorumluluktan kaçınmaktan kaynaklanıyor.

*****

Sonradan fark edilenlerin en güçlü duygusal karşılığı, pişmanlıktır.

Keşke daha önce anlasaydım! Keşke o gün başka türlü davransaydım! Keşke o uyarıyı dikkate alsaydım! Keşke biraz daha cesur olsaydım!

İnsan geçmişi değiştiremiyor. Ama geçmişi yeniden değerlendirebiliyor. Dün önemsiz bulduğu bir davranışın bugün ne anlama geldiğini görebiliyor. O gün veremediği bir kararın sonuçlarını bugün anlayabiliyor.

Ancak pişman olmakla öğrenmek arasında da önemli bir fark var.

İnsan aynı şeyden kerelerce pişman olabilir. Aynı yanlışı başka koşullarda yeniden yapabilir. Bir deneyimden çıkardığını düşündüğü sonucu, benzer bir durumla karşılaştığında unutabilir. Üstelik pişmanlık bazen sorumluluk üstlenmenin değil, sorumluluktan kurtulmanın aracına dönüşebilir.

“Bilemedim”, “Beklemiyordum”, “Kim tahmin edebilirdi?” demek kolaydır. Oysa bazen sorun bilememek değildir. Yeterince düşünmemek, işaretleri önemsememek, sorumluluk almamak veya harekete geçmemektir.

İnsan, yanıldığını kabul edebilir, ama neden yanıldığını sorgulamayabilir. Pişman olabilir, ama davranışını değiştirmeyebilir.

O zaman “Pişmanlığın neyi değiştirdiğini?” sormak gerekir. Yalnızca geçmişte yaptıklarımızı yeniden değerlendirmemize mi yarıyor, yoksa gelecekte farklı davranmamızı da sağlıyor mu?

Bence asıl sorun burada.

Çünkü “geçmişten ders aldığını” söylemek kolay. Önemli olan, benzer bir durumla yeniden karşılaştığında ne yaptığındır.

İnsan aynı yanlışı yineliyorsa, önceki pişmanlığının kendisinde neyi değiştirdiğini yeniden düşünmelidir.

Belki de en ağır pişmanlık, bir kez yanılmak değil, yanıldığını bile bile aynı yanlışı sürdürmektir.

*****

Bütün bunları yalnızca bireysel yaşam üzerinden düşünmek de yeterli değil.

Toplumların da sonradan fark ettikleri var. Kurumların da. Siyasal yapıların da...

Bir yanlışın sonuçları ortaya çıktığında herkes konuşmaya başlıyor. Neden önlem alınmadığı, neden zamanında müdahale edilmediği, neden uyarıların dikkate alınmadığı tartışılıyor.

Oysa bazen uyarılar yapılmış oluyor. Sorunlar biliniyor. Tehlikeler görülüyor. Ancak karar alması gerekenler harekete geçmiyor. Çünkü var olan düzenin sürmesinden çıkar sağlayanlar var. Çünkü değişiklik yapmak bazı dengeleri bozacak. Çünkü sorumluluk üstlenmek istemeyenler var.

Bazen de herkes sorunun farkında, ama kimse ilk adımı atmak istemiyor. Herkes başkasının harekete geçmesini bekliyor. Sorumluluk dağılıyor, karar erteleniyor, sorun büyüyor.

Sonra sonuç ortaya çıkıyor.

Bu kez herkes geçmişte yapılması gerekenleri anlatıyor.

“Toplumsal bellek” dediğimiz şey de tam burada önem kazanıyor. Geçmişte yaşananları anımsamak, tek başına bir anlam taşımıyor. Anımsadıklarımızın bugünkü davranışlarımızı değiştirmesi gerekiyor.

Tersi durumda geçmiş, yalnızca yineleyerek anlatılan bir öyküye dönüşüyor.

Aynı yanlışların farklı biçimlerde yeniden yaşanması da belki bundan kaynaklanıyor.

Toplumlar da insanlar gibi, bazen bildiklerini uygulamıyor, gördüklerini önemsemiyor, yanlışlarını kabullenmek istemiyor. Ancak toplumsal yapılarda bu durumun nedenleri yalnızca bireysel korkulara, alışkanlıklara veya irade eksikliğine indirgenemez. Çıkar ilişkileri, güç dengeleri, karar mekanizmaları ve var olan düzenin sürmesinden beslenen kesimler de belirleyici oluyor.

Bir kişinin ihmali kendi yaşamıyla sınırlı kalabilir; bir kurumun veya siyasal karar mekanizmasının ihmali ise milyonlarca insanın geleceğini etkileyebilir.

Bu nedenle öngörü ve önlem alma sorunu yalnızca kişisel bir beceri olarak değerlendirilemez. Aynı zamanda toplumsal bir sorumluluk sorunudur.

*****

Sonradan fark edilenler üzerine düşünürken, insanın gelecekle ilişkisini de yeniden değerlendirmek gerekiyor.

Gelecek, yalnızca başımıza geleceklerden oluşmuyor. Bugün yaptıklarımızın, yapmadıklarımızın, ertelediklerimizin ve görmezden geldiklerimizin de bir sonucu.

Bu nedenle öngörü, geleceği bilmek iddiası değil; bugünü daha doğru değerlendirebilme çabasıdır. Önlem almak da henüz gerçekleşmemiş bir olasılık karşısında sorumluluk üstlenmektir.

İnsan her şeyi öngöremez. Her yanlışı önleyemez. Her gelişmeyi kontrol edemez. Ama gördüğü işaretleri değerlendirebilir, bildiklerini ilişkilendirebilir, yanlış giden şeylere müdahale edebilir. Gerektiğinde kendi davranışlarını değiştirebilir.

Bunun için önce kendisiyle yüzleşmesi gerekir.

Neyi görmedim? Neyi görmeme karşın önemsemedim? Neyi bilmeme karşın yapmadım? Hangi sorumluluğu erteledim? Hangi gerçeği kabul etmek istemedim? Hangi çıkarımı, hangi korkumu, hangi alışkanlığımı doğru bildiğim şeyin önüne koydum?

Bu soruları yalnızca işler kötüye gittiğinde değil, henüz değiştirilebilecek bir şeyler varken sormak gerekiyor.

*****

Sonradan fark edilenler...

Acaba gerçekten sonradan mı fark ediliyorlar? Yoksa zamanında fark etmemek, kabullenmemek ve gereğini yapmamak için yeterince neden mi buluyoruz?

Belki de sorun yalnızca öngörememek değil. Öngördüklerimizin sorumluluğunu üstlenememek.

Çünkü insanın yanılabileceğini kabul etmek başka, yanılgılarından öğrenmek başka. Geçmişte yaptıklarından pişman olmak başka, gelecekte farklı davranmak başka.

Geçmişi anımsamak, geçmişten ders çıkarmak değildir.

Geçmişten ders almak, aynı koşullarla yeniden karşılaşıldığında farklı davranabilmektir.

Belki de gerçek farkındalık, pişman olduğumuzda değil, henüz pişman olacak bir şey yaşanmamışken başlar.

Yayınlanma Tarihi: 15.11.2026